Radiatoren ontluchten: zo doe je het

Eerst: zit er wel lucht in?

Ontluchten is de eerste reflex bij elke radiator die niet doet wat hij moet, en in ongeveer de helft van de gevallen is het het verkeerde antwoord. Eén test kost je tien seconden.

Voel de radiator af terwijl de verwarming aanstaat. Is hij VANBOVEN KOUD EN VANONDER WARM, dan staat er lucht in de bovenkant — ontluchten helpt. Is hij HELEMAAL KOUD, ook onderaan bij de aanvoerleiding, dan komt er geen warm water bij en verandert ontluchten niets.

Dat tweede geval heeft meestal een van twee andere oorzaken: een thermostaatknop die vastzit, of een verdelingsprobleem waarbij het water de kortste route neemt en de verre radiatoren overslaat. Dat laatste los je op met waterzijdig inregelen en niet met een ontluchtingssleuteltje.

Waarom lucht bovenin staat, en wat dat kost

Een cv-installatie is een gesloten kring die met water gevuld hoort te zijn. Water neemt warmte op van de ketel en geeft die af aan het metaal van de radiator. Lucht doet dat nauwelijks. Waar lucht staat, doet het paneel dus niet mee — en de rest van de radiator moet die kamer in zijn eentje warm krijgen.

Lucht is lichter dan water en gaat daarom naar het hoogste punt van elk onderdeel: bovenin de radiator, en in een woning met verdiepingen bovenin het systeem. Vandaar dat de nippel bovenaan zit en niet onderaan, en vandaar dat het beeld zo herkenbaar is. Koud vanboven en warm vanonder is geen toeval maar de vorm van het probleem.

Het gevolg blijft niet bij één koude kamer. Een radiator die zijn warmte niet kwijt kan, stuurt warmer water terug naar de ketel dan de bedoeling is, en een toestel dat zijn warmte niet kwijt kan schakelt eerder uit. Dat is hetzelfde mechanisme als bij een ketel die kortcyclisch stookt; daar gaat een eigen artikel over.

Soms hoor je het ook voordat je het voelt: een klaterend of ruisend geluid in een radiator wanneer de pomp aanslaat. Wat de andere geluiden uit een cv-installatie betekenen, staat in het artikel over een cv-ketel die lawaai maakt.

Wat je nodig hebt

Drie dingen, en ze kosten samen bijna niets: een ontluchtingssleuteltje dat op jouw nippel past (vierkant, en er bestaan verschillende maten), een bakje of doek om het water op te vangen, en de mogelijkheid om je waterdruk af te lezen op de ketel.

Neem het bakje serieus. Wat er uit de nippel komt is water uit een cv-systeem, en dat is donker en laat vlekken achter op een vloer of een plint. Een handdoek eronder is minder werk dan de plek erna.

Sommige radiatoren hebben een automatische ontluchter en dan hoeft dit niet. Die herken je aan een klein rond kapje op de bovenkant in plaats van een vierkante nippel. Zo'n ontluchter laat lucht zelf ontsnappen, maar hij kan door vervuiling zijn werk staken — een radiator met automatische ontluchter die tóch vanboven koud blijft, is dus geen tegenspraak.

Wat je niet nodig hebt is gereedschap dat kracht zet. Een nippel die niet meegeeft met het sleuteltje, geeft ook niet mee met een tang; die breekt af. Dan sta je met een open radiator onder druk, en dat is een ander soort avond.

Stap voor stap

De volgorde is het deel dat het vaakst wordt overgeslagen, en het is precies het deel dat bepaalt of je het één keer of drie keer doet.

1. Zet de verwarming uit en laat het systeem afkoelen. Bij een draaiende pomp circuleert de lucht mee in plaats van naar boven te stijgen, en dan ontlucht je niets. Een half uur tot een uur is genoeg.
2. Lees de waterdruk op de ketel af en onthoud of noteer hem. Die heb je straks nodig.
3. Begin op de LAAGSTE verdieping en werk naar boven. Lucht stijgt, dus ontlucht je van boven naar beneden, dan duw je lucht terug het systeem in en ben je aan het dweilen.
4. Zet per radiator het bakje onder de nippel en draai die met het sleuteltje een kwartslag tot een halve slag open. Niet verder — hij hoeft er niet uit.
5. Laat de lucht sissen tot er water komt. Een straaltje water is het signaal dat de lucht eruit is; dan meteen dichtdraaien.
6. Ga zo alle radiatoren langs, verdieping voor verdieping omhoog. Sla er geen over, ook niet de radiatoren die het wel deden.
7. Lees de waterdruk opnieuw af. Die is gezakt, want je hebt water uit het systeem gehaald. Vul bij tot de druk die op je ketel of in de handleiding staat, meestal ergens tussen 1,5 en 2 bar bij een koude installatie.
8. Zet de verwarming weer aan en controleer na een uur of alle radiatoren gelijkmatig warm worden.

Waarom de pomp uit moet en het systeem koud

Stap één ziet eruit als een formaliteit en is de stap die bepaalt of de rest zin heeft.

Zolang de pomp draait, wordt de lucht meegevoerd met het stromende water in plaats van dat hij naar boven ontsnapt. Je opent dan een nippel op een plek waar op dat moment geen lucht staat, er komt meteen water uit, en dat voelt als klaar. Een uur later is de radiator opnieuw vanboven koud, want de lucht heeft zich pas in stilstand kunnen verzamelen.

Afkoelen is de tweede helft, en die is er om een andere reden. In een warme installatie staat de druk hoger dan koud en is het water heet. Wat er dan uit een geopende nippel komt, komt er met meer kracht uit dan je met een doek in je hand wilt opvangen. Een half uur tot een uur uit is genoeg; je hoeft niet tot kamertemperatuur te wachten.

Er is nog een praktisch voordeel. Met de pomp uit verandert er tussentijds niets aan de verdeling, dus wat je op de eerste verdieping meet geldt nog steeds als je op zolder staat.

Let op. Ontlucht nooit met een draaiende pomp en een warme installatie tegelijk. Dat is de combinatie waarbij er heet water uit de nippel komt en waarbij je bovendien niets bereikt.

Waarom lucht steeds terugkomt

Een keer per stookseizoen ontluchten is normaal. Elke maand opnieuw is dat niet, en dan is de lucht een symptoom.

De meest voorkomende oorzaak is dat er structureel bijgevuld wordt. Vers leidingwater bevat opgeloste zuurstof, en die komt in de installatie vrij zodra het water warm wordt. Vul je vaak bij, dan breng je telkens nieuwe lucht binnen — en dan is de eigenlijke vraag waarom je moet bijvullen.

Een tweede oorzaak is een expansievat dat zijn voordruk kwijt is. Dan schommelt de druk sterk tussen koud en warm, en bij een lage druk kan er op het hoogste punt van de installatie lucht worden aangezogen.

Blijf in beide gevallen niet ontluchten en bijvullen. Dat werkt een tijdje en brengt intussen zuurstof en kalk in een gesloten systeem — corrosie in radiatoren en leidingen, en kalkaanslag op de warmtewisselaar van je ketel.

Ontlucht en nog steeds koud: drie andere sporen

Blijft een radiator na een goede ontluchtingsronde koud, dan is lucht niet de oorzaak geweest. Loop deze drie in deze volgorde na; de eerste kost een minuut en verklaart het vaakst.

1. DE THERMOSTAATKNOP. Zet hem helemaal open, geef het een half uur en voel opnieuw. Een knop die na een zomer stilstand niet meer meebeweegt, houdt de klep dicht hoe ver je hem ook opendraait. Hoe je knop is opgebouwd verschilt per fabrikant — de handleiding van je eigen knop zegt of hij los te nemen is en hoe.
2. DE VERDELING. Worden de radiatoren dicht bij de ketel snel heet en de verste nauwelijks warm, dan neemt het water de kortste weg. Dat is een verdelingsprobleem en de oplossing heet waterzijdig inregelen; daar is een eigen dienstpagina voor. Ontluchten verandert daar niets aan, hoe vaak je het ook herhaalt.
3. SLIB. Is de radiator onderaan warm en op de rest van het oppervlak lauw, met een koude onderrand, dan kan er bezinksel in liggen. Dat is corrosie van binnenuit en het gaat over met spoelen, niet met ontluchten. Waar dat vandaan komt, staat in het artikel over de waterhardheid in Noord-Holland.

Vloerverwarming en handdoekradiatoren gaan anders

Niet elke afgifte heeft een vierkante nippel bovenaan, en op twee plaatsen werkt dit artikel dus niet zoals het er staat.

Bij VLOERVERWARMING zit er in de vloer niets om te ontluchten. De lucht verzamelt zich in de verdeler — de kast of nis met de aanvoer- en retourbalk en de losse groepen — en de ontluchting zit daar. Wordt één groep niet warm terwijl de andere dat wel worden, dan is doorspoelen van die groep vaker de oplossing dan ontluchten, en daarvoor moet je de groepen los kunnen afsluiten.

Een HANDDOEKRADIATOR in de badkamer heeft wel een nippel, maar de hoogste buis ligt niet altijd op de hoogte van die nippel. Blijft de bovenste buis lauw terwijl de rest warm is, dan is dat eerder een kwestie van hoe het toestel hangt en is aangesloten dan een luchtprobleem dat je met vaker ontluchten wegkrijgt.

In beide gevallen geldt hetzelfde als bij een gewone radiator: lees de waterdruk vooraf en achteraf af, want je haalt water uit een gesloten systeem. Hoe je bijvult staat in het artikel over de cv-ketel bijvullen.

Wat je zelf mag en waar de grens ligt

Ontluchten, bijvullen, de waterdruk aflezen en je thermostaat instellen zijn geen werkzaamheden aan het gasverbrandingstoestel. Dat doe je gewoon zelf, en dit artikel is er om dat goed te laten verlopen.

De grens ligt bij het toestel en bij de afvoer. Artikel 6.45 van het Besluit bouwwerken leefomgeving wijst werkzaamheden aan een gebouwgebonden gasverbrandingstoestel én aan de voorzieningen voor verbrandingsluchttoevoer en rookgasafvoer toe aan een certificaathouder.

Praktisch betekent dat: de mantel van de ketel gaat niet open, aan de brander of de afvoer komt niemand zonder certificaat, en een toestel dat in storing blijft gaan is geen ontluchtingsprobleem.

Let op. Komt er bij het ontluchten bruin of zwart water uit, dan zit er slib in de installatie. Dat is geen luchtprobleem en het gaat niet over met vaker ontluchten.

Vragen die we hierover vaak krijgen

Verder gebaseerd op

• De juiste waterdruk verschilt per installatie; raadpleeg het typeplaatje of de handleiding van jouw toestel.
• De uitvoering van ontluchtingsnippels, automatische ontluchters en thermostaatknoppen verschilt per fabrikant; raadpleeg de handleiding van jouw radiator of knop.