Koolmonoxide herkennen: de signalen, en wat je dan doet

Waarom je koolmonoxide niet zelf opmerkt

Brandweer Nederland noemt koolmonoxide de sluipmoordenaar, en dat is geen stijlfiguur maar een beschrijving van het probleem: geen enkel zintuig merkt het op.

De omvang staat er in twee getallen die je naast elkaar moet lezen: “Elk jaar overlijden in Nederland gemiddeld 5 tot 10 mensen door koolmonoxidevergiftiging en honderden mensen belanden in het ziekenhuis”, en “Naar schatting van de Onderzoeksraad is het werkelijke aantal slachtoffers 3 tot 5 keer groter.” De opgegeven reden voor dat verschil is waar dit artikel over gaat: de vergiftiging wordt vaak niet herkend.

Let op. Ruik je gás, dan is dat iets anders en geldt een andere instructie. Liander, de netbeheerder in dit werkgebied: “Open direct alle ramen en deuren en draai de hoofdgaskraan dicht. Gebruik geen open vuur, rook niet en zet geen elektrische apparaten aan of uit.”

Wat je aan de installatie kunt zien

Koolmonoxide ontstaat bij onvolledige verbranding: te weinig zuurstof, een toestel in slechte staat, of rookgassen die niet wegkomen. Alle drie laten sporen na.

De vlam is het directste signaal. “Een geeloranje vlam in een gastoestel wijst op een gebrek aan zuurstof. Bij een goede verbranding is deze vlam blauw.” Bij een gesloten cv-ketel zie je die vlam niet: daar hoort dit signaal bij de onderhoudsbeurt en niet bij je eigen rondje. Bij een geiser, gashaard of kachel kijk je er wel op.

Daarna de staat van het apparaat — “Bevat het apparaat sporen van corrosie, roest of roet? Deze sporen wijzen op een slechte staat van het toestel, vaak met slechte verbranding.” — en dan de ruimte eromheen, want dat derde signaal wordt het vaakst gemist: “Vensters of muren die bedekt zijn met damp (condensatie), kunnen wijzen op een onvoldoende afvoer van de verbrandingsgassen.” Beslaan de ramen daar structureel, dan is dat geen vochtprobleem.

Ook de afvoer kun je nagaan: “Is de aansluiting op het rookgasafvoerkanaal intact en is het traject van dit kanaal zo verticaal mogelijk?” Want: “Bochten en horizontale stukken in het afvoerkanaal verstoren de trek in het afvoerkanaal.”

Blijft de lucht die erin moet, en daarover staat er een instructie die tegen het energiezuinige instinct in gaat: “Laat 24 uur per dag en 7 dagen per week een rooster open of een raam op een kiertje.”

Wat je aan jezelf en je huisgenoten merkt

De klachten lijken op griep, en daarom worden ze zo vaak verkeerd geduid: “De eerste lichamelijke symptomen van een koolmonoxidevergiftiging lijken op een griepje: lichte hoofdpijn, misselijkheid, overgeven en vermoeidheid. Ook voel je je verward, slaperig en je krijgt een versnelde hartslag.” Bij hogere concentraties gaat dat verder, tot “bewusteloosheid, coma, blijvende hersenschade met mogelijk overlijden als gevolg”.

Onderscheidend is niet de klacht maar het patroon. Verdwijnen de klachten buiten en komen ze terug zodra je binnen bent? Hebben meer mensen in huis ze tegelijk, of ook het huisdier? Een griep verdwijnt niet op de stoep.

1. Waarschuw je huisgenoten.
2. Ga zo snel mogelijk naar buiten.
3. Bel het alarmnummer 112 en volg de aanwijzingen van de hulpdienst op.

Let op. Die drie stappen zijn letterlijk de volgorde van Brandweer Nederland, en de volgorde is zelf het advies: uitzoeken waar het vandaan komt staat er niet bij, luchten evenmin. Wat er wél bij staat is dat je de aanwijzingen van de hulpdienst opvolgt — ook over wanneer je weer naar binnen kunt.

Een melder kopen, en waar hij hoort te hangen

Een melder is het enige dat CO opmerkt vóór een mens. Bij aankoop geldt één harde eis — “Koop alleen een koolmonoxidemelder die de norm NEN-EN 50291 op de verpakking heeft staan” — en één voorkeur: “Koop bij voorkeur een koolmonoxidemelder die 5 tot 10 jaar lang meegaat.” De sensor veroudert ook als er nooit iets gebeurt, dus: “Zet bij plaatsing de plaatsingsdatum en de vervangdatum met watervaste stift op de voorzijde.”

De ophanghoogte is het punt waarop adviezen in deze markt langs elkaar heen praten, en het antwoord volgt uit natuurkunde: “Koolmonoxide is bijna even zwaar als lucht. Koolmonoxide mengt zich daardoor gelijkmatig met de lucht. Het gaat dus niet gelijk omhoog, zoals rook.”

Daaruit volgen twee antwoorden. Waar het toestel hangt is de lucht warmer en wordt CO wél omhoog gevoerd: daar is “de hoogte van ophangen van zowel een co-melder als een rookmelder hetzelfde”. Elders niet, en daarom “kies je in een andere ruimte altijd voor twee verschillende melders” in plaats van één combimelder.

Let op. Het minimum staat kort: plaats een koolmonoxidemelder “in ieder geval in de ruimte van het verwarmingstoestel of de open haard”. Een melder vervangt geen onderhoud: hij waarschuwt pas als het misgaat.

De melder ging af en de hulpdienst meet niets

Dit is het moment waarop mensen de melder van de muur halen, en dat is de verkeerde conclusie.

De eerste mogelijkheid is dat de melder gelijk had en de situatie intussen veranderd is: “De koolmonoxide is dan mogelijk al door ventilatie door frisse lucht verdrongen.” Wie ramen openzet en naar buiten gaat, ventileert het bewijs weg — terecht, want het gaat om de mensen en niet om de meting. De tweede is dat er iets met de melder zelf is: “Ook kan een koolmonoxidemelder in alarm gaan door storing, gebrek aan onderhoud of een lege batterij.”

Welke van de twee het was, is niets om zelf te concluderen; de hulpdiensten “kunnen proberen om de omstandigheden naderhand te reconstrueren”. Geen meetwaarde is geen bewijs dat er niets was.

Wie er aan mag werken, en hoe je dat controleert

Sinds 1 april 2023 is dit geen vrije markt meer. Artikel 6.45 van het Besluit bouwwerken leefomgeving: “De volgende werkzaamheden aan een gebouwgebonden gasverbrandingstoestel en bijbehorende voorzieningen voor de toevoer van verbrandingslucht en de afvoer van rookgas worden verricht door een certificaathouder.” Tot 1 januari 2024 stond die regel in artikel 1.35 Bouwbesluit 2012.

Er zijn twéé bewijzen nodig. Het BEDRIJF heeft een certificaat nodig onder een aangewezen schema; InstallQ schrijft dat bedrijven en zzp'ers “behoren te beschikken over een certificaat voor BRL6000-25 of een ander door het Ministerie van BZK toegelaten schema”. Macka Installatie is gecertificeerd onder zo'n ander toegelaten schema: BRL SI-6025.

De MONTEUR heeft daarnaast een persoonlijk bewijs nodig — “Installatiemonteurs mogen alleen werken aan gasverbrandingsinstallaties wanneer zij een Bewijs van Vakmanschap hebben” — en dat is vijf jaar geldig. Nakijken kan zelf, in het openbare register van de Toelatingsorganisatie Kwaliteitsborging Bouw, en er is een zichtbaar kenmerk: “Je herkent een gecertificeerd bedrijf aan het CO-vrij logo (koolmonoxide-vrij).”

De gedeelde rookgasafvoer, en de afvoer bij een nieuwe ketel

Twee situaties waarin het misgaat zonder dat er iets aan het toestel mankeert. De eerste geldt voor veel woningen in dit werkgebied: “Woon je in een portiekwoning, flat of appartement? Dan is jouw gastoestel waarschijnlijk aangesloten op een rookgasafvoer, die je deelt met de buren. Voor het onderhoud van de gezamenlijke rookgasafvoer moet de vereniging van eigenaren of verhuurder ook een CO-vrij gecertificeerd installatiebedrijf inschakelen.”

Je eigen ketel laten onderhouden zegt dus niets over het kanaal waar hij op uitkomt. Dat collectieve deel is binnen de certificering een eigen werkgebied: “het installeren, repareren, onderhouden en opleveren van collectieve verbrandingsluchttoevoer- en rookgasafvoervoorzieningen”.

De tweede situatie is de nieuwe ketel: “Bij installatie van een nieuwe ketel moet de rookgasafvoer vervangen worden. Rookgasafvoeren zijn ontworpen om net zo lang mee te gaan als een cv-ketel, niet veel langer. Hierop besparen kan tot lekkages en daardoor koolmonoxidevergiftiging leiden.” Staat er in een offerte niets over de afvoer, vraag er dan naar voordat je tekent.

Wat onderhoud wel en niet voorkomt

Brandweer Nederland zet de controle op één lijn met ventileren en een melder ophangen: “Laat het verwarmingstoestel zoals Cv-ketel of kachel minimaal één keer per jaar door een gecertificeerd vakman controleren.” Vaak zie je aan een sticker op het toestel wanneer dat voor het laatst gebeurde.

Milieu Centraal, onafhankelijk en zonder iets te verkopen, nuanceert dat interval — en wij nemen die nuance over, ook al kost hij ons werk: “Een cv-ketel die al wat ouder is moet jaarlijks worden schoongemaakt en nagekeken door een CO-vrij-gecertificeerd installateur. Bij moderne ketels, en in overleg met je installateur, is eens per 2 jaar voldoende.”

Zo'n beurt loopt het rijtje hierboven langs: brander, trek, aansluiting, luchttoevoer. Een garantie is het niet, en niemand die onderhoud verkoopt zou moeten doen alsof.

Vragen die we hierover vaak krijgen

Verder gebaseerd op

• De schatting dat het werkelijke aantal slachtoffers 3 tot 5 keer groter is, komt van de Onderzoeksraad voor Veiligheid; het advies over de rookgasafvoer bij een nieuwe ketel staat bij Brandweer Nederland met de Consumentenbond als bron.
• Bij welke concentratie een melder afgaat staat in NEN-EN 50291, niet in publieksvoorlichting; daarom noemt dit artikel geen waarden in ppm. Wat er bij jouw melder gecontroleerd moet worden, staat in de leveranciersspecificaties.