Badkamer in een Purmerends monument: de uitzondering begint hier met het woord “alleen”

Wat artikel 14 verbiedt, en wat het vrijlaat

Werk aan een gemeentelijk monument in Purmerend valt onder de Erfgoedverordening Purmerend 2022, door de raad vastgesteld op 21 april 2022 en bij de overheid vermeld als “Geldend van 01-01-2024 t/m heden”.

Het verbod staat in het eerste lid van artikel 14. Zonder omgevingsvergunning mag je een gemeentelijk monument niet “te slopen, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen”, en ook niet “te herstellen, te gebruiken of te laten gebruiken op een wijze waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht”.

Het tweede lid zet daar drie uitzonderingen tegenover. De eerste is “de uitvoering van normaal onderhoud, voor zover detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur van het monument niet wijzigen”. De derde gaat over begraafplaatsen. De tweede is de jouwe: “alleen inpandige veranderingen van een onderdeel van het monument dat uit het oogpunt van monumentenzorg geen waarde heeft”.

Die eerste uitzondering helpt je niet. De verordening omschrijft normaal onderhoud als “noodzakelijke reguliere werkzaamheden die gericht zijn op het behoud van monumentale waarde”, en een nieuwe badkamer is niet gericht op behoud van monumentale waarde. De tweede is de zin waar het hier om draait.

Het eerste woord van die zin doet het werk

Lees hem nog een keer, en let op waar hij begint: “alleen inpandige veranderingen”.

Voor deze site zijn zeven gemeentelijke erfgoedregelingen woord voor woord gelezen: Amsterdam, Waterland, Edam-Volendam, Haarlem, Landsmeer, Oostzaan en nu Purmerend. Vijf ervan kennen een uitzondering voor inpandig werk, twee niet — in Landsmeer en Oostzaan ontbreekt zij.

Van die vijf dragen er drie een beperkend woord. Amsterdam, artikel 10 lid 2: “een activiteit die uitsluitend leidt tot inpandige veranderingen”. Waterland, artikel 3.49 lid 2: “de activiteit alleen leidt tot inpandige veranderingen”. Purmerend zet het woord niet bij de activiteit maar vooraan de uitzondering zelf.

De twee andere hebben het niet. Haarlem schrijft “inpandige veranderingen van het monument, voor zover het een onderdeel daarvan betreft dat vanuit het oogpunt van monumentenzorg zonder betekenis is”, zonder alleen of uitsluitend.

Voor een badkamer maakt dat de buitenkant tot de eerste vraag. Blijft het werk binnen de muren, dan is het inpandig. Komt er een rooster of een doorvoer in de gevel bij, dan verandert er iets dat van buiten te zien is, en dan is de vraag of je nog in deze zin zit. Dat oordeel is aan de gemeente — maar leg het voor.

Wat er niet bij staat, en wat lid 3 hier wél kan

Voor een installateur is dit de kern, dus zijn we er precies in.

Wij hebben de Erfgoedverordening Purmerend 2022 doorzocht op casco, breek, melding en technische noodzaak — de artikelen en de toelichting, het hele document. Ze komen er niet in voor.

Dat is geen detail. In Edam-Volendam staat in de verordening zelf dat de werkzaamheden “zonder hak- en breekwerk in het historisch casco” moeten worden uitgevoerd, plus een technische noodzaak en een melding aan het college. In Amsterdam staat in de toelichting bij artikel 10: “Voor al deze vergunningvrije activiteiten geldt dat ze zonder hak- en breekwerk in het casco worden uitgevoerd.” Hier ontbreken ze allebei.

Er zit één opening in, en die is smaller dan elders. Artikel 14, derde lid: “Burgemeester en wethouders kunnen in het belang van de monumentenzorg nadere regels stellen met betrekking tot de uitvoering van werkzaamheden aan een gemeentelijk monument. Deze regels kunnen mede inhouden een vrijstelling van het verbod, bedoeld in het eerste lid.”

Daar stopt de zin. Het Haarlemse lid 3 gaat verder en noemt ook “een plicht tot het melden van handelingen bedoeld in het tweede lid”. Die zinsnede staat hier niet. Een meldplicht zoals Edam-Volendam die kent, kan in Purmerend dus niet via deze route worden opgelegd.

Soepel is niet vrijblijvend: waar de straf vandaan komt

Er hangt wel degelijk een sanctie aan het geheel, en de Purmerendse toelichting legt uit via welke weg.

Artikel 22, de strafbepaling: “Degene die handelt in strijd met artikel 13 of met het bepaalde krachtens artikel 14, derde lid, wordt gestraft met een geldboete van de tweede categorie of hechtenis van ten hoogste drie maanden.”

Artikel 13 is de instandhoudingsplicht: een gemeentelijk monument mag je niet beschadigen of vernielen, en er niet “onderhoud te onthouden dat voor de instandhouding daarvan noodzakelijk is”.

Verbouwen zonder vergunning valt daar dus niet onder — en juist dáárover is de toelichting expliciet, wat je in de buurregelingen niet zo uitgeschreven ziet: “Deze strafbepaling is uitsluitend voor overtreding van de instandhoudingsplicht van artikel 13 en de nadere regels krachtens artikel 14, derde lid, noodzakelijk. De strafbaarstelling van handelen zonder of in strijd met de voorschriften van de omgevingsvergunning voor gemeentelijke monumenten is via de Wet op de economische delicten (artikel 1a) geregeld. Langs deze weg is ook overtreding van artikel 14, eerste lid, en 21, eerste lid, van deze verordening strafbaar.”

De ruimte in het tweede lid is dus echt, maar wie hem verkeerd inschat, loopt niet dood op een vormfout. Vraag het vooraf, niet achteraf.

De gemeentesite noemt het interieur — en één categorie extra

Naast de verordening staat er een publiekspagina, en die zegt niet hetzelfde.

De pagina Monument wijzigen begint streng: “Over het algemeen geldt dat u voor iedere wijziging aan uw monument een omgevingsvergunning nodig heeft.” Als voorbeelden noemt zij “sloopwerk, verplaatsen of verbouwen” en “vervangen van (historisch) glas in een raam door isolatieglas”.

Daarna volgen twee dingen zonder vergunning. Het eerste is onderhoud. Het tweede is deze regel: “wijziging van een niet-historisch deel of een deel van het interieur zonder monumentale waarde.”

Leg dat naast artikel 14 lid 2 onder b en er vallen twee verschillen op. Het woord alleen is weg. En er staan hier twee categorieën waar het artikel er één kent: “een niet-historisch deel” zónder het woord inpandig, náást een deel van het interieur.

Dit loopt daarmee anders dan bij de buren. In Haarlem is de publiekspagina juist strenger dan de eigen verordening; in Edam-Volendam soepeler doordat zij voorwaarden weglaat die er wél staan. Purmerend is een derde variant: ruimer door een categorie toe te voegen die het artikel niet noemt.

De verordening is de tekst die geldt. Gebruik de webpagina om het gesprek te openen, niet om je plan op te baseren.

29 en 126: hoe klein deze vraag in Purmerend is

En dan het antwoord dat voor verreweg de meeste Purmerendse badkamers geldt: dit gaat niet over jouw huis.

De gemeente publiceert de lijsten zelf. Onder de kop Rijksmonumenten Purmerend staan 29 vermeldingen, onder Gemeentelijke monumenten Purmerend staan er 126. Geteld op 9 augustus 2026. Let op wat je telt: een vermelding is niet één pand — “Emmakade 4 t/m 26, 28 en 29” is er één.

Zet dat naast bijna 39.000 woningen in deze stad en de verhouding is duidelijk: een kleine historische kern, en verder vooral woningen die op geen van beide lijsten staan.

Die kern is ook geografisch smal. Van de 126 gemeentelijke vermeldingen staan er 20 aan de Herengracht, 17 aan de Nieuwegracht, 11 aan de Koemarkt, 10 aan Venediën en 8 aan de Peperstraat. Dat is 66 van de 126 op vijf adressenreeksen, en ze liggen alle vijf in en om de Binnenstad — een buurt met ruim twaalfhonderd woningen.

Woon je daar niet, dan is de kans groot dat artikel 14 op jouw adres niet meespeelt en je badkamer gewoon een badkamer is. Dat is geen gok die je zelf hoeft te nemen: het is één opzoekactie, en die staat in het volgende blok.

Het register is openbaar, en het bevat meer dan die twee lijsten

In sommige gemeenten is de eerste horde dat je de lijst niet te zien krijgt. Hier is dat anders, en het staat in de verordening zelf.

Artikel 2, eerste lid: “Burgemeester en wethouders houden een door eenieder te raadplegen gemeentelijk erfgoedregister bij van krachtens deze verordening aangewezen gemeentelijk cultureel erfgoed inclusief de locaties waaraan krachtens artikel 4.2, eerste lid, van de Omgevingswet in het omgevingsplan de functie cultureel erfgoed is toebedeeld.”

Dat is een ruimere omschrijving dan de twee lijsten op de website. Naast de aangewezen monumenten hoort ook wat in het omgevingsplan de functie cultureel erfgoed heeft gekregen in dat register thuis. Niet op de monumentenlijst staan is dus iets anders dan geen erfgoedstatus hebben.

De praktische kant heeft de gemeente wel opgelost. De adressen staan uitgeschreven op purmerend.nl, en voor de beschrijvingen verwijst zij naar de erfgoedkaart in Atlas, haar eigen kaartviewer. Ter vergelijking: in Landsmeer schrijft de gemeente “Bij de gemeente kunt u de monumentenlijst opvragen”, en in Amsterdam ligt de lijst volgens de verordening ter inzage bij de stadsdeelkantoren.

Zoek je adres op vóór de offerte, niet erna. Het antwoord bepaalt of de rest van deze pagina over jou gaat.

Deze tekst is overgangsrecht, en er staat een jaartal op

Nog iets dat je in de andere gemeenten van dit werkgebied niet zo expliciet leest: Purmerend zet er zelf bij dat dit artikel tijdelijk is.

De toelichting bij artikel 14: “Dit artikel is oorspronkelijk gebaseerd op artikel 2.2 van de Wabo en vanwege het overgangsrecht tot en met 2029 inhoudelijk zoveel mogelijk gelijk gebleven.” En in de algemene toelichting, over de grondslag: “Na inwerkingtreding van de Ow zal in de Erfgoedwet (artikel 3.16, vierde lid,) zijn opgenomen dat deze verordening geen regels bevat over de fysieke leefomgeving als bedoeld in artikel 2.4 van de Ow. Dit geldt met een geplande overgangstermijn tot en met 2029.”

De raad overwoog bij de vaststelling ook “dat de Erfgoedverordening Purmerend 2022 aansluit bij de te verwachten invoering van de Omgevingswet”.

Wat dat voor jou betekent is praktisch. De regels over monumenten verhuizen op termijn naar het omgevingsplan, en een antwoord dat je vandaag krijgt gaat over de tekst van vandaag. Ligt je verbouwing nog even stil, vraag het dan opnieuw na voordat de eerste tegel eraf gaat.

Rijksmonument of gemeentelijk monument, en waar wij ophouden

Artikel 14 staat in paragraaf 4, Bescherming gemeentelijk monument. Voor de 29 rijksmonumentvermeldingen in deze stad geldt het dus niet.

De toelichting wijst zelf de andere kant op. Over het verbod uit artikel 13 staat er: “Het verbod op beschadigen en vernielen van rijksmonumenten en voorbeschermde rijksmonumenten wordt onder de Ow geregeld in artikel 13.12 van het Besluit activiteiten leefomgeving (hierna: Bal).” Voor een rijksmonument is de gemeente dus niet degene die de regel stelt.

Wie beoordeelt het dan wel? De publiekspagina noemt twee dingen. “De gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit Purmerend adviseert over monumenten.” En, korter en bruikbaarder: “De gemeente informeert u of er een omgevingsvergunning nodig is voor de werkzaamheden.” Dat is geen meldplicht maar een aanbod, en het kost je een e-mail in plaats van een procedure.

Ons deel begint achter de watermeter: aanvoer, afvoer, kranen, aansluitpunten en doorvoeren. Wij beoordelen niet of een onderdeel monumentale waarde heeft en wij dienen geen aanvraag in.

Wat wij wél leveren, is wat dat ene woord uit het tweede blok nodig heeft: een opsomming van wat er verandert, en of daar iets bij zit dat aan de buitenkant te zien is. Daarmee wordt je vraag aan de gemeente concreet in plaats van algemeen.