Badkamer in een Haarlems monument: hier staat de uitzondering in de verordening zelf

Wat artikel 11 verbiedt, en wat het vrijlaat

De Haarlemse regels voor werk aan een gemeentelijk monument staan in de Erfgoedverordening Haarlem 2023, en artikel 11 is het artikel dat over jouw verbouwing gaat.

Het verbod: het is verboden zonder omgevingsvergunning van burgemeester en wethouders een gemeentelijk monument “te slopen, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen”.

Daar staan twee uitzonderingen tegenover. De eerste is “de uitvoering van normaal onderhoud, voor zover detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur van het monument niet wijzigen”. De tweede is de uitzondering waar een badkamer onder valt: “inpandige veranderingen van het monument, voor zover het een onderdeel daarvan betreft dat vanuit het oogpunt van monumentenzorg zonder betekenis is.”

Let op het verschil tussen die twee. Bij normaal onderhoud worden vijf dingen genoemd die niet mogen veranderen. Bij een inpandige verandering worden ze niet genoemd — daar telt alleen of het onderdeel betekenis heeft.

Een badkamer vernieuwen is naar de aard geen onderhoud: er verandert vormgeving, materiaalsoort en kleur. De eerste uitzondering helpt je dus niet. De tweede wel, en die is hier ruimer opgeschreven dan je op grond van de buurgemeenten zou verwachten.

Haarlem heeft die uitzondering uit de toelichting gehaald

Dit is de zin waar deze pagina om draait, en hij staat niet in het artikel maar in de toelichting erbij.

Over artikel 11 schrijft de gemeente: “In de oude verordening was dit opgenomen in de toelichting.” De algemene toelichting zegt hetzelfde in andere woorden en noemt het een van de belangrijkste aanvullingen ten opzichte van de oude regeling: “activiteiten waarvoor geen vergunning nodig is zijn opgenomen in de verordening, dit betreft de uitvoering van normaal onderhoud en inpandige veranderingen van het monument, voor zover het een onderdeel daarvan betreft dat vanuit het oogpunt van monumentenzorg zonder betekenis is.”

Er is dus bewust iets verplaatst. Wat vroeger uitleg was, is nu regel.

Dat is de omgekeerde beweging van Amsterdam. Daar staat de ruime uitzondering in het artikel en de voorwaarde die haar dichttrekt in de toelichting — wie alleen de artikelen leest, mist hem. In Haarlem staat wat je nodig hebt in het artikel zelf.

De verordening is vastgesteld op 17 november 2022 en staat bij de overheid vermeld als “Geldend van 23-12-2022 t/m heden”. Ze is gebaseerd op de Model Erfgoedverordening 2016 van de VNG en trok de Monumentenverordening Haarlem 2013 in.

De casco-voorwaarde staat hier niet

Voor een loodgieter is dit de hele vraag, dus we zijn er specifiek in.

Wij hebben de Erfgoedverordening Haarlem 2023 doorzocht op de woorden casco, hak en breek — artikelen en toelichting, het hele document. Ze komen er niet in voor.

Dat is geen detail, want in twee andere gemeenten van dit werkgebied is die voorwaarde nu juist het scharnier. In Edam-Volendam staat in de verordening zelf dat de werkzaamheden “zonder hak- en breekwerk in het historisch casco” moeten worden uitgevoerd, met daarnaast een eis van technische noodzaak en een meldplicht. In Amsterdam staat in de toelichting bij artikel 10: “Voor al deze vergunningvrije activiteiten geldt dat ze zonder hak- en breekwerk in het casco worden uitgevoerd.”

Een badkamer verplaatsen betekent een nieuwe afvoer, en een nieuwe afvoer betekent een doorvoer. In Edam-Volendam en Amsterdam is dat het moment waarop je uit de vrijstelling valt. In de Haarlemse tekst is dat moment er niet — daar loopt de grens niet langs het casco maar langs de betekenis van wat je aanpakt.

Dat is iets anders dan toestemming om overal doorheen te hakken. Wat wij vaststellen is dat de Haarlemse tekst die voorwaarde niet stelt.

Wat “zonder betekenis” is, en wie dat beoordeelt

De vrijheid in artikel 11 hangt aan vier woorden waar een bewoner zelf niet uitkomt: “zonder betekenis is”.

Haarlem kiest daarmee een andere formulering dan de gemeenten hiernaast. Amsterdam en Waterland schrijven allebei dat het moet gaan om een onderdeel dat vanuit het oogpunt van monumentenzorg “geen waarde heeft”. Haarlem zegt “zonder betekenis”. Beide teksten stammen van hetzelfde VNG-model, en wij gaan niet doen alsof wij weten of daar juridisch licht tussen zit. Wat we wel weten is wie het beoordeelt.

De gemeente wijst daar twee adressen voor aan. Voor de vraag of werk onder onderhoud valt: “Bij twijfel of de geplande bouwwerkzaamheden onder onderhoud vallen kunt u contact opnemen via erfgoed@haarlem.nl”.

En er is een fysiek loket. De gemeente schrijft: “Het monumentenloket is op afspraak te bezoeken in de Bakenesserkerk aan de Vrouwestraat 12 te Haarlem. Op dinsdagen tussen 13.00 en 16.00 uur zitten onze specialisten klaar om monumenteneigenaren – op afspraak – te woord te staan over hun wensen.”

Dat gesprek hoort vóór de sloophamer. Achteraf is de vraag of iets betekenis had niet meer te beantwoorden, want dan is het weg.

Lid 3 en artikel 17: soepel is niet vrijblijvend

Wie alleen de eerste twee leden van artikel 11 leest, houdt een ruimer beeld over dan de verordening geeft.

Het derde lid: “Burgemeester en wethouders kunnen in het belang van de monumentenzorg nadere regels stellen met betrekking tot de uitvoering van werkzaamheden aan een gemeentelijk monument. Deze regels kunnen mede inhouden een vrijstelling van het verbod, bedoeld in het eerste lid of een plicht tot het melden van handelingen bedoeld in het tweede lid.”

Lees dat laatste stuk nog een keer. De meldplicht die in Edam-Volendam al bestaat, kan het Haarlemse college hier neerleggen zonder dat de verordening verandert. Of dat is gebeurd, staat niet in dit document en hebben wij niet vastgesteld — dat is dus een vraag voor de gemeente en niet iets waar deze pagina antwoord op geeft.

En er hangt een sanctie aan. Artikel 17: “Degene die handelt in strijd met artikel 10 of het bepaalde krachtens artikel 11, derde lid, van deze verordening wordt gestraft met een geldboete van de tweede categorie of een hechtenis van ten hoogste drie maanden.” Artikel 10 is de instandhoudingsplicht: een monument mag je niet beschadigen of vernielen, en er niet het onderhoud aan onthouden dat voor de instandhouding nodig is.

De gemeentesite noemt alleen normaal onderhoud

Hier gaan de verordening en de publiekspagina uit elkaar lopen, en het loopt de kant op die je niet verwacht.

De pagina Monumentenvergunning van de gemeente vat het zo samen: “Als u wijzigingen wilt aanbrengen aan een monumentaal gebouw, bouwwerk of object hebt u meestal een omgevingsvergunning voor monumenten nodig. U hebt geen vergunning nodig voor normaal onderhoud.”

Dat is waar, maar het is de helft. De inpandige uitzondering uit artikel 11 lid 2 onder b — de uitzondering die voor een badkamer telt — komt op die pagina niet voor. Wie zich op de website oriënteert leest dus alleen dat onderhoud vrij is, en een nieuwe badkamer is geen onderhoud.

Zeker niet volgens de definitie in de verordening zelf, die normaal onderhoud omschrijft als “noodzakelijke reguliere werkzaamheden die gericht zijn op het behoud van monumentale waarde”. Een badkamer vervangen is niet gericht op behoud van monumentale waarde; dat is gericht op douchen.

De publiekspagina is hier dus strenger dan de eigen regeling — precies andersom dan in Edam-Volendam, waar de website een vrijstelling noemt en de verordening er voorwaarden aan hangt die de website weglaat. Twee gemeenten, twee kanten op, dezelfde les: de verordening is de tekst die geldt.

Als er tóch een vergunning nodig blijkt

Valt jouw plan buiten de uitzondering, dan wordt het een aanvraag. Wat dat aan tijd en papier kost, zet de gemeente er zelf bij.

Aan stukken vraagt Haarlem onder meer plattegronden van voor en na de verbouwing op schaal 1:100, een langs- en dwarsdoorsnede, detailtekeningen op schaal 1:5 of 1:10 “voorzien van duidelijke informatie zoals maten, materialen en kleuren”, kleurenfoto's van de bestaande toestand, een opnamerapport van de gebreken aan het monument, en soms een “bouwhistorisch rapport (opgesteld door een deskundige) en/of waardestelling”.

Dat is tekenwerk waar een installateur niet voor aan de lat staat en een badkamerleverancier ook niet. Reken erop dat je daar iemand voor nodig hebt.

De doorlooptijd: bij een complete aanvraag hoor je “meestal binnen 8 weken” of je de vergunning krijgt, met de mogelijkheid dat de gemeente verlengt met zes weken. Bij een ingewikkelde aanvraag geldt een uitgebreider proces en hoor je het binnen zes maanden. Daarna volgt nog een bezwaartermijn van maximaal zes weken.

Zet die weken in je planning voordat je een aannemer inboekt. En houd er rekening mee dat je ook betaalt als de aanvraag wordt afgewezen.

Beschermd stadsgezicht loopt hier via het omgevingsplan

Een monument en een beschermd gezicht zijn twee verschillende dingen, en in Haarlem lopen ze ook langs twee verschillende regelingen.

De Erfgoedverordening gaat over monumenten. Over beschermde gezichten staat er niets in. Voor die route verwijst de gemeente naar iets anders: “Voor bouwen of verbouwen binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht zijn regels opgenomen in het omgevingsplan. Uw aanvraag wordt altijd getoetst aan het omgevingsplan”.

Dat is een ander soort antwoord dan een verordening geeft. Een omgevingsplan is gebiedsgericht: wat er geldt hangt af van waar je pand staat, niet van welke lijst het op staat.

Haarlem kent volgens Monumenten.nl vier beschermde gezichten: Spaarndam, Haarlem, Haarlem Zuid en Haarlem Zuidwest.

Wat dat voor een badkamer betekent is per saldo beperkt — een beschermd gezicht beschermt het beeld van het gebied, en jouw doucheruimte is daar geen onderdeel van. Maar het antwoord komt uit een ander document dan artikel 11. Krijg je aan het loket iets anders te horen dan je in de verordening hebt gelezen, vraag dan expliciet of het over de monumentenstatus of over het omgevingsplan gaat.

Wat wij hier oppakken, en waar het loket beter is

Haarlem ligt op ongeveer vijfentwintig kilometer van onze standplaats in Landsmeer, aan de westkant van ons werkgebied.

Ons deel is het installatiewerk achter de watermeter: aanvoer, afvoer, aansluitingen, doorvoeren.

Ons deel is niet: beoordelen of een onderdeel betekenis heeft, en niet de aanvraag doen. Daar is in Haarlem iets voor dat wij niet kunnen bieden en dat gratis is — een loket met specialisten, op dinsdagmiddag, in de Bakenesserkerk. Ga daar langs voordat je ons een tekening stuurt.

Wat wij wél leveren aan dat gesprek is de technische kant ervan: waar de afvoer langs moet, waar er door een wand of een vloer heen gewerkt wordt, en wat er verandert als de douche twee meter opschuift. Dat is de informatie waarmee de vraag aan de gemeente scherp wordt in plaats van algemeen.

En gaat het niet om een verbouwing maar om iets dat nu misgaat — een kraan die niet meer dicht wil, een afvoer die lekt — dan speelt dit hele verhaal niet. Dat is werk dat vandaag moet.