Badkamer in een Amsterdams monument: de voorwaarde staat in de toelichting

Het artikel en de toelichting geven twee antwoorden

Amsterdam regelt het werk aan gemeentelijke monumenten in de Erfgoedverordening Amsterdam. Artikel 10 begint met een verbod en eindigt met een uitzondering, en die uitzondering is precies waar een badkamer onder valt.

Het verbod luidt dat het verboden is zonder omgevingsvergunning “een gemeentelijk monument af te breken, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen of daaraan onderhoud te onthouden dat voor de instandhouding daarvan noodzakelijk is”.

Het tweede lid haalt daar iets uit. Geen vergunning is vereist voor “een activiteit die uitsluitend leidt tot inpandige veranderingen van een onderdeel van een gemeentelijk monument dat uit oogpunt van monumentenzorg geen waarde heeft”.

Zo gelezen ben je vrij: een badkamer zonder monumentale waarde mag eruit.

Bij datzelfde artikel hoort een toelichting, en daar staat: “Voor al deze vergunningvrije activiteiten geldt dat ze zonder hak- en breekwerk in het casco worden uitgevoerd. Anders is toch een omgevingsvergunning voor het wijzigen van een monument nodig.”

Dat is voor een loodgieter de hele vraag. Sanitair losnemen en terugzetten op dezelfde punten raakt het casco niet. Een douche naar de andere wand brengen wel: er moet een nieuwe afvoer komen, die afvoer moet ergens doorheen, en een doorvoer maken is hak- en breekwerk.

De ruimte en de beperking staan dus in hetzelfde document, maar niet in hetzelfde deel ervan. Wie stopt bij de artikelen, mist de zin die zijn plan raakt.

Wat Amsterdam “geen monumentale waarde” noemt

Een onderdeel “dat uit oogpunt van monumentenzorg geen waarde heeft” klinkt als een oordeel waar een bewoner niets mee kan. De toelichting maakt het concreter dan je zou verwachten.

Er staat: “Inpandige wijzigingen van onderdelen zonder monumentale waarde: in veel gevallen gaat het hierbij om recente toevoegingen (dat zijn bijvoorbeeld onderdelen die ten tijde van de aanwijzing als beschermd monument nog niet bestonden).”

Het ijkpunt is dus het moment van aanwijzing, niet een vast jaartal. Is jouw badkamer erin gezet nadat het pand op de lijst kwam, dan is dat volgens deze omschrijving een recente toevoeging. Wanneer die aanwijzing was, is opzoekbaar: de registratie op de gemeentelijke monumentenlijst bevat volgens artikel 7 onder meer “de datum van de aanwijzing”.

Dat is een ander soort grens dan Edam-Volendam trekt. Die gemeente noemt op haar publiekspagina letterlijk “een keuken of badkamer uit de jaren '80 of later”. Een jaartal is sneller op te zoeken, maar het zegt niets over jouw pand; Amsterdam koppelt het aan de geschiedenis van het monument.

Naast de inpandige uitzondering kent het tweede lid nog een tweede: “gewoon onderhoud, voor zover detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur niet wijzigen”. Waar de vraag dan op neerkomt is of een van die vijf verandert — en dat is bij het vervangen van een kraan een andere vraag dan bij een badkamer die anders wordt ingedeeld.

Deze regel gaat over gemeentelijke monumenten

Artikel 10 geldt niet voor elk oud pand in Amsterdam, en het onderscheid is scherper dan de meeste bewoners denken.

Het artikel staat in het hoofdstuk “Vergunningverlening voor gemeentelijke monumenten”. De verordening houdt de categorieën ook uit elkaar: een aanwijzing tot gemeentelijk monument “kan geen monument betreffen dat is aangewezen op grond van de Monumentenwet 1988 of dat is aangewezen op grond van de Monumentenverordening Noord-Holland 2010”. Een pand is dus het een of het ander, niet allebei.

Voor een rijksmonument geldt het landelijke regime. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed omschrijft wat daar zonder vergunning mag als “noodzakelijke reguliere werkzaamheden die zijn gericht op het behoud van de monumentale waarden, als detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur niet worden gewijzigd”.

Staat je pand op geen van beide lijsten, dan is er van deze kant geen vergunningvraag, hoe oud het ook is. Van de 486.769 Amsterdamse woningen zijn er 191.050 van voor 1945 — 38 procent — en oud is hier dus bepaald geen synoniem voor monument.

De eerste vraag is daarom niet wat je gaat doen maar wat je hebt. Waar het antwoord ligt, zegt de verordening zelf: de gemeentelijke monumentenlijst “ligt bij de stadsdeelkantoren en bij Monumenten en Archeologie voor eenieder ter inzage”.

Deze tekst is van 2016, en dat zie je eraan

Hier hoort een waarschuwing bij die je op andere installateurssites niet leest, en die wij liever zelf geven dan dat je er later achterkomt.

De versie van de Erfgoedverordening Amsterdam waar de citaten op deze pagina uit komen, staat bij de overheid vermeld als “Geldend van 01-01-2016 t/m heden”. Ze verwijst op meerdere plaatsen naar de Monumentenwet 1988 en naar het Besluit omgevingsrecht; de toelichting bij artikel 10 noemt bijvoorbeeld “Bijlage II artikel 4a Bor”.

Die twee zijn opgevolgd door de Erfgoedwet en de Omgevingswet. Wij schrijven daarom nergens dat de wetten die in deze verordening worden genoemd nog van kracht zijn, want dat is niet zo.

Wat wel overeind blijft is de lijn die Amsterdam kiest: inpandig veranderen kan zonder vergunning, mits het casco met rust wordt gelaten. Die lijn is het lezen waard, ook als de verwijzingen eronder zijn ingehaald.

Wat je ermee doet: gebruik deze tekst om te begrijpen waar het in Amsterdam om draait, en vraag bij de gemeente na welke regeling vandaag geldt voordat je er je planning op bouwt. Zet die vraag op papier en bewaar wat je terugkrijgt. Bij een verbouwing die maanden loopt is dat het enige dat achteraf nog na te lopen valt.

Bij twijfel wijst Amsterdam een loket aan

Of een onderdeel monumentale waarde heeft, kan een bewoner niet zelf beoordelen. Amsterdam is de enige gemeente waarvan wij de erfgoedverordening voor deze site woord voor woord hebben gelezen die daar een adres bij zet.

De toelichting bij artikel 10: “Bij twijfel over de vraag of bepaalde elementen tot de monumentale waarden gerekend moeten worden, voorziet Bureau Monumenten & Archeologie in een servicemoment om eigenaren hierover te informeren.”

De verordening zelf omschrijft dat bureau als “het stedelijke kennis- en expertisecentrum dat belanghebbenden, gemeentelijke diensten, stadsdelen en de Commissie voor Welstand en Monumenten adviseert over de waardering en omgang met de onder- en bovengrondse cultuurhistorische waarden in de stad”. In de begripsbepalingen heet het Monumenten en Archeologie, in de toelichting Bureau Monumenten & Archeologie.

In de verordeningen van Edam-Volendam en Waterland komt zo'n servicemoment niet voor. Die teksten hebben we op dat woord doorzocht en het staat er niet.

Dat maakt de route hier korter dan elders. Je hoeft niet te gokken of de wand achter je tegels een onderdeel zonder waarde is: er is iemand aangewezen die daar iets over kan zeggen. Dat gesprek hoort vóór de sloophamer, niet erna — daarna is de vraag namelijk niet meer terug te draaien.

Waar die voorwaarde staat, verschilt per gemeente

De hak- en breekwerkvoorwaarde is geen Amsterdamse uitvinding. Maar de plek waar hij staat verschilt, en dat bepaalt hoe makkelijk je hem vindt.

IN EDAM-VOLENDAM staat hij in de verordening zelf: “de werkzaamheden dienen zonder hak- en breekwerk in het historisch casco te worden uitgevoerd.” Daar hangen nog twee eisen aan die Amsterdam niet stelt — er moet “een technische noodzaak” zijn, en werk dat onder de vrijstelling valt moet worden gemeld bij het college.

IN AMSTERDAM staat hij in de toelichting bij artikel 10. Het artikel zelf noemt hem niet. Wie de regeling opent en alleen de artikelen leest, komt hem dus niet tegen — en dat is precies wat een bewoner met een verbouwplan doet.

IN ZAANSTAD staat hij nergens. Die gemeente schrijft op haar publiekspagina: “Ook inpandige wijzigingen zonder monumentale waarde (zoals een moderne keuken of badkamer) zijn vergunningvrij.” Geen voorwaarde, geen meldplicht.

Drie gemeenten, drie plekken, dezelfde klus. Daarom staat er op deze site geen algemeen monumentenadvies. Wat er geldt hangt af van de gemeentegrens waarbinnen je pand valt, en wie het Zaanse antwoord op een Amsterdams pand loslaat, rekent zich rijk.

Drie badkamerklussen, drie verschillende vragen

In Amsterdam loopt de grens tussen vergunningvrij en vergunningplichtig langs het casco. Dat maakt de vraag hanteerbaar, want aan een plan is te zien of het casco meedoet.

SANITAIR VERVANGEN OP DEZELFDE PUNTEN. Een andere wastafel op dezelfde afvoer, een ander closet op dezelfde aansluiting, een nieuwe kraan. De bestaande doorvoeren blijven de bestaande doorvoeren, en er hoeft niets nieuws door een wand of vloer.

STRIPPEN EN OPNIEUW AFWERKEN OP DEZELFDE PLEK. Tegels eraf, alles eruit, en dan terug waar het stond. Hier hangt het ervan af wat er achter die tegels blijkt te zitten en hoeveel er weg moet om erbij te komen. Dat is het moment waarop de zin uit de toelichting begint mee te tellen.

DE INDELING WIJZIGEN. Douche naar de andere wand, closet naar de gang, een tweede badkamer op een verdieping waar er nooit een was. Er moet een nieuwe afvoer komen, die heeft afschot nodig, en hij moet ergens door een vloer of een muur. Bij deze klus valt de vraag niet over te slaan.

Wij beslissen dat niet en wij vragen niets aan. Wat wij wel doen: bij het opnemen van het werk zeggen waar we door het casco heen moeten en waar niet. Dat is precies de informatie die je nodig hebt om de vraag bij de gemeente scherp te stellen.

Wat wij hier wel en niet doen

Amsterdam ligt op ongeveer acht kilometer van onze standplaats in Landsmeer.

Wij doen het installatiewerk achter de watermeter: aanvoer, afvoer, kranen, closetaansluitingen, doorvoeren. Bij een badkamer in een monument zijn er meestal meer partijen dan wij alleen, en dan is de volgorde waarin ze binnenkomen belangrijker dan wie het eerst kan — leidingwerk hoort vóór de tegelzetter, niet erna.

Wij doen geen vergunningaanvragen en wij geven geen oordeel over monumentale waarde. Daarvoor is Bureau Monumenten & Archeologie aangewezen, en of jouw pand op de lijst staat is volgens de verordening in te zien bij de stadsdeelkantoren.

Of het nu om een opgedeeld pand aan een gracht gaat of om een naoorlogse flat: wat het werk bepaalt is wat er achter de wand blijkt te zitten, en dat is aan de buitenkant niet te zien. Wij komen daarom eerst kijken en zetten daarna pas iets op papier.

Gaat het niet om een verbouwing maar om iets dat nu misgaat — een afvoer die lekt, een kraan die niet meer dicht wil — dan speelt dit hele verhaal niet. Dan is het gewoon werk dat vandaag moet, en hoor je aan de telefoon of dat lukt.