Badkamer in een Alkmaars monument: hier zeggen de website en de verordening hetzelfde

Alkmaar heeft geen erfgoedverordening meer

Zoek je in Alkmaar naar de erfgoedverordening, dan vind je een regeling die is ingetrokken. Dat is geen zoekfout.

De gemeenteraad heeft op 27 mei 2021 de Verordening fysieke leefomgeving vastgesteld, en daarin staat in artikel 10:4: “De Erfgoedverordening Alkmaar, vastgesteld bij raadsbesluit van 15 september 2016, wordt ingetrokken.” In hetzelfde artikel verdwijnen ook de Bouwverordening, de Bomenverordening, de Reclameverordening en de Verordening openbaar water.

Wat ervoor in de plaats kwam is hoofdstuk 8, Erfgoed, van diezelfde verordening. Bestaande aanwijzingen zijn meegegaan: een gemeentelijk monument dat onder de oude verordening was aangewezen “wordt geacht te zijn aangewezen en geregistreerd op grond van de bepalingen in deze verordening”.

De gemeente noemt de operatie zelf “een beleidsneutrale voortzetting van bestaand door de raad vastgesteld beleid”.

Praktisch betekent dit dat je voor je badkamer in een boek moet kijken dat ook over hondenpoep, reclameborden en kapvergunningen gaat. De artikelnummers zien er daarom anders uit dan in de buurgemeenten: 8:8 in plaats van 10 of 11.

Artikel 8:8 kent geen enkele uitzondering

Dit is het artikel waar jouw verbouwing op stuit, en het is kort.

Het eerste lid: het is verboden zonder omgevingsvergunning van het bevoegd gezag een gemeentelijk monument “te slopen, te verstoren, te verplaatsen of in enig opzicht te wijzigen”, of “te herstellen, te gebruiken of te laten gebruiken op een wijze waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht”.

En dan houdt het op. Er volgt geen lid dat inpandig werk vrijlaat. Er volgt ook geen lid dat normaal onderhoud vrijlaat — een uitzondering die Haarlem, Amsterdam, Edam-Volendam en Waterland allemaal wél kennen.

Wij hebben het hele document erop doorzocht, artikelen en toelichting: casco en breekwerk komen er niet in voor, “zonder betekenis” en “geen waarde” evenmin. Het woord inpandig staat er drie keer, en alle drie die keren gaan over muziekgeluid of over reclame achter een winkelruit.

Er hangt bovendien een sanctie aan. Artikel 10:1 rekent overtreding van 8:7 en 8:8 tot de bepalingen die worden “gestraft met hechtenis van ten hoogste drie maanden of met een geldboete van de tweede categorie”.

Wij beweren daarmee niet dat elke Alkmaarse badkamer vergunningplichtig is. Wij zeggen dat de zin die elders het antwoord geeft, hier niet bestaat.

De toelichting rekent de indeling tot het monument

Bij artikel 8:3, dat over de aanwijzing gaat, staat een passage die voor een badkamer meer doet dan het verbodsartikel zelf.

De gemeente schrijft: “Tot een beschermd gemeentelijk monument behoort het gehele beschreven monument, inclusief constructie, aanbouwen en interieurs, tenzij onderdelen uitdrukkelijk zijn uitgesloten van de bescherming.”

En dan wordt het concreet: “Onder interieurs worden nagelvaste onderdelen van het interieur bedoeld zoals stucplafonds, behangsel, betimmeringen, deurpartijen, kastenwanden, etcetera. Ook de indeling, zoals bijvoorbeeld de plaats van een schouw of het aantal ruimten, kan zijn beschermd.”

Lees die laatste zin nog een keer met een verbouwing in gedachten. Een badkamer verplaatsen, een wand weghalen om er een inloopdouche in te passen, twee kleine ruimtes samentrekken — dat zijn ingrepen in de indeling en in het aantal ruimten.

Er zit één opening in, en die is belangrijk: “tenzij onderdelen uitdrukkelijk zijn uitgesloten van de bescherming”. Wat er van jouw pand beschermd is, staat dus niet in de verordening maar in de beschrijving die bij de aanwijzing hoort. De toelichting noemt dat de redengevende beschrijving. Dat document opvragen is hier de eerste zinnige handeling, en het kost je niets dan een vraag.

Website en verordening zeggen hier hetzelfde

In Haarlem, Landsmeer, Edam-Volendam en Waterland lopen de publiekspagina en de regeling uit elkaar — de ene keer is de site strenger, de andere keer ruimer. In Alkmaar niet.

Onder het kopje “Wanneer heeft u een vergunning nodig?” schrijft de gemeente: “Ook het interieur van monumenten is beschermd. Dus ook voor bijvoorbeeld het doorbreken van tussenwanden, of het wijzigen van monumentale plafonds, heeft u een vergunning nodig.”

Dat is precies wat artikel 8:8 en de toelichting bij 8:3 zeggen, in kortere woorden.

Ter vergelijking, en dit is waarom wij op deze site geen algemeen monumentenadvies geven. Zaanstad schrijft op haar publiekspagina: “Ook inpandige wijzigingen zonder monumentale waarde (zoals een moderne keuken of badkamer) zijn vergunningvrij.” Amsterdam laat in artikel 10 lid 2 “een activiteit die uitsluitend leidt tot inpandige veranderingen van een onderdeel van een gemeentelijk monument dat uit oogpunt van monumentenzorg geen waarde heeft” vrij.

Drie gemeenten, drie antwoorden. Wie het Zaanse of het Amsterdamse antwoord op een Alkmaars pand loslaat, leest een regel die voor zijn adres niet is geschreven — en hier is geen publiekstekst die dat opvangt.

Het tweede lid is geen vrijstellingsknop

Landsmeer en Oostzaan missen de inpandige uitzondering ook. Toch is het antwoord daar anders, en het verschil zit in het lid dat erop volgt.

In Landsmeer en Oostzaan staat: “Het verbod en de vergunningplicht, als bedoeld in het tweede lid, gelden niet indien het college nadere regels stelt met betrekking tot de wijze waarop werkzaamheden dienen te worden uitgevoerd.” Dat is een knop waarmee het college de vergunningplicht kan uitzetten.

Alkmaar heeft die knop niet. Artikel 8:8 lid 2 luidt: “Het college kan in het belang van de monumentenzorg nadere regels stellen over de uitvoering van werkzaamheden aan een gemeentelijk monument.” Er staat niet bij dat het verbod dan niet geldt.

De toelichting maakt duidelijk waar dat lid voor bedoeld is: “Op grond van het tweede lid kan het college nadere regels stellen over het onderhoud van monumenten. Het college kan onderhouds- en restauratierichtlijnen vaststellen die eigenaren kunnen hanteren voor doelmatig en sober onderhoud en restauratie voor de monumentale waarden.”

Onderhoudsrichtlijnen dus, geen vrijstelling. In Landsmeer is “bestaan er nadere regels?” een openstaande vraag die het antwoord kan kantelen. In Alkmaar kantelt hij er niet van.

Categorie 1, 2 of 3 — een woord dat de verordening niet kent

Hier zit een Alkmaarse eigenaardigheid die je in de verordening niet ziet en die je toch nodig hebt.

De Nadere regels subsidie monumenten Alkmaar, in werking sinds 1 februari 2026, definiëren twee dingen die naast elkaar bestaan. Beschermde gemeentelijke monumenten zijn “bouwwerken die op grond van de bepalingen in de betreffende Verordening fysieke leefomgeving als gemeentelijk monument en gemeentelijk monument categorie 1 of categorie 2 zijn aangewezen”. Beeldbepalende panden zijn “bouwwerken die op de lijst van gemeentelijke monumenten categorie 3 staan dan wel als zodanig zijn opgenomen in het bestemmingsplan of omgevingsplan”.

Er is dus één lijst met drie categorieën, en de subsidieregeling behandelt categorie 3 als iets anders dan een beschermd gemeentelijk monument.

In hoofdstuk 8 van de verordening komt het woord categorie niet voor. Artikel 8:1 kent alleen “gemeentelijk monument: monument dat is ingeschreven in het gemeentelijk erfgoedregister”.

Wat je daarmee doet: vraag niet of je pand een monument is, maar in welke categorie het staat en wat er in de redengevende beschrijving is uitgesloten. Het antwoord bepaalt of dit hele verhaal jou raakt.

576 rijksmonumenten, en die vallen buiten hoofdstuk 8

De kans dat je in Alkmaar met een rijksmonument te maken hebt, is veel groter dan elders in dit werkgebied.

In het Rijksmonumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed staan 576 objecten met juridische status rijksmonument in de gemeente Alkmaar. Ter vergelijking, uit dezelfde bron op dezelfde dag: Haarlem 1.174, Landsmeer 7.

En juist die 576 vallen niet onder artikel 8:8. De verordening houdt de categorieën uit elkaar: de aanwijzing als gemeentelijk monument “is niet van toepassing op: rijksmonumenten”. Voor een rijksmonument geldt het landelijke regime, en dat kent wél een uitzondering voor normaal onderhoud — landelijk omschreven als “noodzakelijke reguliere werkzaamheden die zijn gericht op het behoud van de monumentale waarden, als detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur niet worden gewijzigd”. Een nieuwe badkamer is dat niet.

De gemeente Alkmaar is bovendien groter dan de stad: de Erfgoedverordening van 2016 verving onder meer de Erfgoedverordening 2010 gemeente Schermer en de Monumentenverordening Graft-De Rijp. Daar hoort een eigen pandtype bij. De subsidieregeling definieert een stolp als “een bouwwerk van oorsprong boerderij met vierkant en piramidevormig dak”, met een dubbelbestemming waarde cultuurhistorie, dat juist níét op de monumentenlijst staat.

In een beschermd gezicht raakt de regel alleen het slopen

Een monument en een beschermd gezicht zijn twee verschillende dingen, en in Alkmaar is het tweede voor een badkamer smaller dan veel mensen denken.

Artikel 8:12, eerste lid: “Het is in een gemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht verboden om zonder omgevingsvergunning een bouwwerk te slopen.” Meer staat er niet in dat lid. Geen verbod op wijzigen, geen verbod op inpandig werk.

Een badkamer vernieuwen is geen slopen van een bouwwerk. Wat er in een gemeentelijk beschermd gezicht met jouw doucheruimte gebeurt, wordt dus niet door dit artikel bepaald.

Twee kanttekeningen die wij er eerlijkheidshalve bij zetten. De eerste: of er in Alkmaar een gemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht is aangewezen, hebben wij niet kunnen vaststellen, en wij vullen dat niet in. De tweede: een rijksbeschermd gezicht loopt langs een andere route dan deze verordening, want artikel 8:10 geldt uitdrukkelijk niet voor gezichten met een rijks- of provinciale status.

Wat blijft staan is dit: als jouw pand zelf een gemeentelijk monument is, dan is artikel 8:8 de bepaling die telt, en die kijkt niet naar de straat maar naar het pand.

Termijnen, kosten en het nummer dat de gemeente zelf noemt

Blijkt er een vergunning nodig, dan zet de gemeente er zelf bij wat dat aan tijd en geld kost.

De termijnen: “Bij de aanvraag voor een gemeentelijk monument (reguliere procedure) hoort u binnen 8 weken of u de vergunning krijgt; Bij de aanvraag voor een Rijksmonument (uitgebreide procedure) hoort u binnen 26 weken of u de vergunning krijgt.” Daar komt bij: “In beide gevallen kan de gemeente deze termijn eenmalig met 6 weken verlengen.”

Let op de spreiding. Acht weken past nog in een badkamerplanning; zesentwintig plus zes is een half jaar.

De kosten: “De aanvraag voor een monumentenvergunning is gratis. Let op: voor het aanvragen van de omgevingsvergunning bouwen betaalt u wel leges.”

Eén technisch punt dat verwarring scheelt: de verordening heeft in artikel 1:2 een eigen beslistermijn van acht weken, maar het derde lid zegt “Dit artikel is niet van toepassing op een aanvraag om een omgevingsvergunning.” De termijnen hierboven komen dus ergens anders vandaan.

En de gemeente wijst een ingang aan: “Voor iedere verandering aan een monument adviseren wij u contact op te nemen met de vakgroep monumenten en archeologie via telefoonnummer 14 072.”

Waar ons werk begint, en waar het niet over gaat

Alkmaar ligt op ongeveer vijfentwintig kilometer van onze standplaats in Landsmeer, aan de noordkant van ons werkgebied.

Ons deel is het installatiewerk: aanvoer, afvoer, aansluitingen, doorvoeren. Wat wij aan een monumentgesprek kunnen toevoegen is de technische kant, en die is hier bruikbaarder dan gemiddeld. De toelichting zegt dat de indeling en het aantal ruimten beschermd kunnen zijn — dus is de vraag aan de gemeente niet “mag ik mijn badkamer verbouwen”, maar “deze wand blijft staan, deze doorvoer komt hier, de plattegrond verandert niet”. Dat kunnen wij opschrijven voordat jij belt.

Wat wij niet doen: beoordelen of jouw pand een monument is, in welke categorie het staat, wat er in de redengevende beschrijving is uitgesloten, en de aanvraag indienen. Dat zijn vragen voor de vakgroep monumenten en archeologie, en ze horen vóór de eerste tegel gesteld te worden.

En gaat het niet om een verbouwing maar om iets dat nu misgaat — een lekkende afvoer, een kraan die niet meer dicht wil — dan speelt dit hele verhaal niet. Dat is werk dat vandaag moet, monument of niet.